Từ rất sớm, người dân Châu Á đã biết chiết xuất nhựa cây sơn, một loại cây được phát hiện chỉ sống ở Châu Á, để dùng quét phủ cho các loại đồ vật gỗ, mây tre đan, vải … tạo một lớp bảo vệ, chống thấm nước; sau phát triển thành nghề thủ công mỹ nghệ.

Cây sơn có nhiều loài và được trồng ở nhiều nước khác nhau trong vùng Đông Nam Á, nhưng cây sơn Việt Nam có chất lượng cao hơn hẳn các nước khác. 

Trong quá trình lịch sử, qua giao lưu thương mại, nghề sơn trong vùng có điều kiện học hỏi, kế thừa kinh nghiệm của nhau để cùng phát triển.

Ở Việt Nam, nghề sơn là một nghề thủ công mang đậm tính bản địa, xuất hiện từ thời kỳ văn hóa Đông Sơn (Thế kỷ IV BC) và phát triển liên tục trong tiến trình lịch sử dân tộc.

Qua khai quật khảo cổ học đã tìm thấy bộ sưu tập công cụ nghề sơn của người Việt cổ (trong các mộ Đường Dù, Châu Sơn), quan tài sơn và các di vật trong mộ cổ như bát, đĩa gỗ phủ sơn, mái chèo gỗ sơn, đục có cán gỗ sơn … đã m

Thế kỷ XVII – XIX nghề sơn phát triển mạnh nhằm phục vụ cho tín ngưỡng và cung đình. Bên cạnh những di vật đồ sơn tìm thấy dưới mặt đất, chúng ta có một khối lượng khổng lồ đồ sơn trên mặt đất, đa dạng về loại hình, phân bố rộng rãi hầu khắp các làng xã Việt Nam như trong đình, chùa, tượng phật, đồ thờ cúng…
Trong số những di vật đồ sơn ở Việt Nam phải kể đến kỹ thuật bó sơn giữ cốt độc đáo, đó là di cốt hai nhà sư ở Chùa Đậu (Hà Tây) từ thế kỷ XVII - XVIII được phủ sơn lên thân thể để giữ cốt trong tư thế ngồi thiền lúc mất, vẫn còn đến ngày nay.
 

Từ những năm 30 của thế kỷ XX đến nay, nghề sơn Việt Nam càng phát triển mạnh mẽ cả về kỹ, mỹ thuật và là mối quan tâm của thị trường nhiều nước trên thế giới. Đặc biệt sơn ta được sử dụng làm chất liệu mới trong hội họa hiện đại Việt Nam gọi là sơn mài - loại hình nghệ thuật hết sức độc đáo của mỹ thuật Việt Nam thế kỷ XX.

Tranh sơn mài Việt Nam được đánh giá cao như tranh sơn dầu của Châu Âu, tranh mực nho của Trung Quốc hay tranh khắc gỗ của Nhật Bản.

KỸ THUẬT LÀM TRANH SƠN MÀI VIỆT NAM

Tranh sơn mài được phát triển từ kỹ thuật thủ công truyền thống, nhưng nó khác các sản phẩm mỹ nghệ và tranh sơn truyền thống ở kỹ thuật vẽ, mài.

Tranh Sơn mài sử dụng các vật liệu truyền thống của nghề sơn như sơn then, sơn cánh gián làm chất kết dính, cùng các loại son, bạc thếp, vàng thếp, vỏ trai … và tìm tòi phát hiện thêm các vật liệu tự nhiên khác như vỏ trứng, vỏ ốc … thể hiện trên nền vóc màu đen. Tranh được vẽ nhiều lớp, mài nhiều lần rồi đánh bóng cho tới khi đạt hiệu quả mong muốn.

Kỹ thuật vẽ tranh sơn mài rất đặc biệt là do cần thời gian đợi khô của mỗi lớp sơn vẽ qua cách ủ ẩm, nhiều khi mang tính ngẫu nhiên do ảnh hưởng của thời tiết, thậm chí các họa sĩ dày dặn kinh nghiệm cũng bất ngờ trước hiệu quả đạt được sau khi mài tranh. Đó chính là nét hấp dẫn và huyền bí của chất liệu độc đáo này.

Dụng cụ

- Đá mài thiên nhiên, giấy ráp công nghiệp, đá mài công nghiệp.

- Than: được đốt từ cây dâu, cây xoan ở Việt Nam dùng để mài và đánh bóng sản phẩm.

Nguyên liệu

- Gỗ: gỗ công nghiệp, gỗ tự nhiên

- Sơn: khai thác từ cây sơn, qua chế biến để dùng cho từng công đoạn

- Vải cotton 100%

- Màu: sử dụng bột màu khoáng thiên nhiên

- Mùn cưa: giây nhỏ

- Đất: loại đất phù sa, mịn

- Vỏ trứng, vỏ trai, vỏ ốc: được làm sạch

- Vàng bạc được dát mỏng

Quy trình làm tranh

- Kẹt gắn: Sửa chữa, chít lấp các chỗ khuyết tật của nền gỗ hoặc những sai sót của phần mộc.

- Đánh vải: Quét sơn một lượt, rồi dán vải màn (hoặc vải gạc) lên mặt gỗ tạo một lớp bố để chống sự co giãn, nở ngót của cốt gỗ.

- Lót sơn: Dùng sơn sống (Phú Thọ) cao độ, phủ tràn kín vóc một lớp cho hết tom gỗ và tạo sự kết dính bền chặt cho sản phẩm.

- Bó sơn: Lấy sơn ta nhậu với đất sa giây nhỏ (theo đúng tỷ lệ) bó lên vóc 2 lượt, sau 3 ngày dỡ buồng đem mài bó (mỗi lượt cách nhau 3 ngày).

- Quang phủ: Dùng sơn ta (đã pha chế) quang (quét) trùm lên vóc đã bó 2 lớp (mỗi lớp cũng cách nhau 3 ngày lại đem mài bằng giấy ráp nước).

- Quang thí: Lấy sơn then (đen) quang tiếp 2 lần cuối cùng trong khâu vóc (mỗi lần cách nhau 3 ngày và các bước công việc cũng tuần tự như bó và quang phủ). Làm xong khâu vóc (phần phôi), được chuyển sang bộ phận vẽ.